Akut vertigo, 24 saati aşan, sürekli, şiddetli baş dönmesi ve akut vestibüler sendrom (AVS) klinik tablosudur. En sık nedenleri vestibüler nörit, Meniere atağı, BPPV, vestibüler migren ve serebellar inmedir. Ayırıcı tanı için HINTS muayenesi altın standarttır ve santral neden atlanmamalıdır.
Akut vertigo, hastayı yatağa mahkum eden, kusma ile giden, dakikalar içinde başlayan bir tablodur. Doğru neden 24 saat içinde belirlenmezse tedavi gecikir ve santral nedenlerde ciddi sonuçlar doğar. Bu yazıda akut vertigonun 5 ana nedenini, ayırıcı tanısını ve tedavi yaklaşımını inceliyoruz.
Akut Vertigo (Akut Vestibüler Sendrom) Tanımı
Akut vestibüler sendrom (AVS), aşağıdaki kriterlerin birleştiği klinik tablodur:
- Ani başlangıçlı, sürekli vertigo (saniyeler değil, saatler-günler)
- Bulantı, kusma
- Nistagmus (istemsiz göz hareketi)
- Dengesizlik, yürüyememe
- Baş hareketiyle şiddetlenme
Süre en az 24 saattir; daha kısa ataklar akut değil, ataksal (epizodik) vertigo grubuna girer. Akut vertigonun %25’i santral kaynaklıdır; bu oran atlamayı kritik kılar.
Akut Vertigo Nedenleri — 5 Ana Grup
1. Vestibüler Nörit (En Sık Periferik Neden)
Viral (genelde HSV-1 reaktivasyonu) veya post-viral inflamasyonla 8. kraniyal sinirin vestibüler dalının tutulumu. Belirtiler:
- Ani başlangıç, 3-7 gün şiddetli
- İşitme kaybı yok (labirentit’te var)
- Şiddetli bulantı-kusma
- Tek yönlü horizontal nistagmus, yorulur
- HINTS periferik (Head impulse pozitif, tek yönlü nistagmus, skew yok)
Tedavi: İlk 72 saatte metilprednizolon 1 mg/kg, azaltılarak 10 günde kes. Antihistaminik ilk 48 saat semptomatik. Ayrıntı: Mayo Clinic vestibüler nörit sayfası.
2. Meniere Atağı
Endolenfatik hidropsun akut alevlenmesi. Belirtiler klasik Meniere üçlüsü:
- Kulak dolgunluğu
- Dalgalanan işitme kaybı
- Tinnitus (çınlama)
- 20 dakika – saatler süren şiddetli vertigo
Tekrarlayıcıdır. İlk atak “akut vertigo” olarak gelir; sonraki ataklarla tanı belirginleşir. Ayrıntı: vertigo hastalığı.
3. Şiddetli BPPV (Akut Sunum)
BPPV genelde saniyeler süren pozisyonel ataklar yapar; ancak yoğun kanalitiyazis veya lateral kanal tutulumunda hasta uzun süre dönmeye devam eder. HINTS periferiktir, ancak Dix-Hallpike ile ayırıcı tanı konur.
4. Vestibüler Migren
Baş ağrısı öyküsü olan hastalarda dakikalar-saatler süren, ışık-ses hassasiyeti eşlik eden vertigo. Baş ağrısı vertigo sırasında olabilir veya olmayabilir. Bárány Society tanı kriterleri klinikte kullanılır.
5. Serebellar İnme (Santral, Acil)
Arka dolaşım (vertebrobaziler) inmelerinin %20’sinde ilk semptom izole vertigodur. Uyarıcı bulgular:
- 60 yaş üstü, hipertansiyon, atriyal fibrilasyon
- Yürüyememe (destekle bile)
- HINTS santral (Head impulse negatif, çok yönlü nistagmus, skew var)
- Konuşma bozukluğu, dizartri, ataksi
Detay için vertigo tehlikeli mi yazımıza bakınız.
HINTS Testi — Ayırıcı Tanının Merkezi
Acil serviste yapılan HINTS testi 3 bileşenden oluşur:
- Head Impulse Test (HIT): Hastanın başı hızla yana çevrilir. Periferikte göz gecikir sonra hedefe döner (pozitif); santralde göz hep hedefte (negatif).
- Nistagmus tipi: Periferikte tek yönlü, horizontal; santralde çok yönlü, dikey.
- Test of Skew: Bir gözü kapatınca vertikal göz düşmesi santrali gösterir.
HINTS’in erken saatlerde MR-difüzyondan bile duyarlı olduğu PubMed’de yayımlanmıştır: Acute Vestibular Syndrome guidelines.
Akut Vertigo Muayenesi
Klinikte yapılması gerekenler:
- Detaylı öykü: Süre, tetikleyici, işitme değişikliği, baş ağrısı
- Nörolojik muayene: Kraniyal sinirler, koordinasyon, güç
- Otoskopi: Kulak zarı, akıntı
- HINTS testi
- Dix-Hallpike manevrası: BPPV için
- Odyometri: İşitme kaybı şüphesi varsa
- Görüntüleme: MR difüzyon (santral şüphesi varsa)
Akut Vertigo Tedavisi
Nedene göre değişir:
| Neden | Birinci Basamak | Süre |
|---|---|---|
| Vestibüler nörit | Metilprednizolon + kısa antihistaminik | 10 gün + 48 sa |
| Meniere atağı | Betahistin + antiemetik + IV hidrasyon | Uzun dönem |
| BPPV | Epley/Semont manevrası | Tek doz |
| Vestibüler migren | Triptan (akut), topiramat (proflaksi) | Değişken |
| Santral (inme) | Nöroloji, tPA veya trombektomi | Acil |
İlaç detayları için vertigo ataginda rehberimize bakınız.
Sonraki Adım — Vestibüler Rehabilitasyon
Akut fazın atlatılmasından sonra beyin kompansasyonu için VRT başlatılır. Erken başlangıç (5-7 gün) kompansasyonu hızlandırır. Uzun dönemli süpresan kullanımı (meklizin, diazepam) kompansasyonu bozduğu için 48-72 saati aşmamalıdır.
Prognoz
- Vestibüler nörit: %70 tam düzelme 6 hafta içinde, %30’da uzun süreli hafif dengesizlik
- Meniere: Ataklar zamanla azalabilir; işitme kaybı ilerleyicidir
- BPPV: %90 manevra ile düzelir; %30’da 1 yıl içinde tekrar
- Vestibüler migren: Tetikleyici kontrolü ile atak sıklığı azalır
- Serebellar inme: Erken tedaviyle iyi prognoz; geç tanıda kalıcı hasar
Sık Sorulan Sorular
Akut vertigo ne kadar sürer?
Vestibüler nöritte şiddetli faz 3-7 gün, hafif dengesizlik 4-6 hafta sürer. Meniere atağı 20 dakika – 12 saat, BPPV saniyeler ama gün boyu tekrarlayabilir. Santral vertigo sürekli, günler-haftalar süren tablodur.
Akut vertigo kendiliğinden geçer mi?
Vestibüler nörit ve BPPV kendiliğinden düzelme eğilimindedir ama tedaviyle çok hızlanır. Meniere atakları da kendiliğinden geçer ancak tekrarlayıcıdır. Santral vertigo kendiliğinden düzelmez, acil müdahale gerekir.
Akut vertigo için hangi doktora gidilir?
Kırmızı bayrak yoksa KBB doktoruna, kırmızı bayrak varsa (konuşma bozukluğu, güçsüzlük, çift görme) doğrudan acil servise. KBB muayenesinde HINTS ve odyometri ile ayırıcı tanı yapılır.
Akut vertigo hastalıkta yatak istirahati şart mı?
İlk 24-48 saat hasta zaten kalkamayacak kadar kötüdür. Ancak 48 saati aşan yatak istirahati kompansasyonu geciktirir. Mümkün olduğu kadar erken hareket ve vestibüler rehabilitasyon önerilir.
Akut vertigo tekrar eder mi?
BPPV %30 oranında 1 yıl içinde tekrar eder. Meniere doğası gereği tekrarlayıcıdır. Vestibüler nörit genelde tek atakla sınırlıdır. Vestibüler migren tetikleyici kontrolüne bağlıdır. Santral neden tekrarlarsa yeni bir vasküler olay düşünülür.
