Vertigo nasıl anlaşılır sorusunun cevabı tek bir bulguya değil, birkaç sorunun birlikte yorumlanmasına dayanır. Halk dilinde “baş dönmesi” denen geniş şikâyet kümesi, klinik açıdan üç ayrı kategoriye ayrılır: gerçek vertigo (etrafın döndüğü ya da kişinin döndüğü illüzyon), pre-senkop (kararma hissi), ve dengesizlik. Hangisi olduğunu anlamak hem doğru hekime başvurmayı hem de gereksiz testlerden kaçınmayı sağlar. Aşağıdaki yapı bizim polikliniklerimizde ilk değerlendirmede izlediğimiz mantığı yansıtır.
1. Karakteri Belirleyin: Gerçek Vertigo mu?
Kendinize sorun:
- Etrafım mı dönüyor, yoksa içim mi kararıyor?
- Yere düşeceğimi mi hissediyorum, yoksa odanın ekseni mi dönüyor?
- Gözlerimi kapattığımda hareket hissi sürüyor mu?
“Etrafım dönüyor” veya “ben dönüyorum gibi” yanıtları gerçek vertigo lehinedir. “Göz kararması”, “siyahlık”, “bayılacak gibi olma” pre-senkoptur; tansiyon ve kalp değerlendirmesi gerektirir.
2. Süreyi Saptayın
Atak süresi tanıyı %70 düzeyinde daraltır:
| Süre | Sık nedenler |
|---|---|
| Saniyeler (<1 dk) | BPPV |
| Dakikalar (5-60 dk) | Geçici iskemik atak, vestibüler paroksismi |
| Saatler (20 dk – 12 sa) | Meniere atağı |
| Saatler-günler (4-72 sa) | Vestibüler migren |
| Günler (3-7 gün) | Vestibüler nörit |
| Sürekli sallanma | PPPD |
3. Tetikleyiciye Bakın
- Pozisyon değişikliği → BPPV
- Tuzlu yemek + kulak dolgunluğu → Meniere
- Görsel uyaran, parlak ışık → migren
- Stres, anksiyete → PPPD
- Hızlı kalkma → ortostatik hipotansiyon
4. Eşlik Eden Bulguları Sorgulayın
İşitme kaybı, tinnitus, kulak dolgunluğu → iç kulak kaynaklı (Meniere, akustik nörinom). Baş ağrısı, fotofobi, fonofobi → migren. Çift görme, dizartri, yutma güçlüğü, tek taraflı uyuşma → santral neden, acil değerlendirme. Vertigo mu tansiyon kaynaklı mı ayrımı için bu bulgular kritiktir.
5. Basit Ev Testleri
Rhomberg testi: Ayaklarınızı bitiştirip ellerinizi yana açın. Gözleriniz açıkken sallanma yoksa, kapatın. Gözler kapalıyken belirgin sallanma vestibüler veya proprioseptif kayba işaret eder.
Hızlı baş çevirme: Bir noktayı sabitleyip başınızı hızla sağa-sola çevirin. Görüntü “kayar” gibi geliyorsa unilateral vestibüler kayıp olasıdır (klinikte vHIT ile doğrulanır).
Yatak içi dönme: Sırt üstü yatın, yavaşça sağa dönün, 30 saniye bekleyin. Sağa dönmede vertigo gelirse sağ posterior kanal BPPV düşünülür. Tersi de geçerli.
Bu testler kesin tanı koymaz; yalnız yönlendirir. Doğru tanı için klinikte Dix-Hallpike, VNG ve vHIT gibi ileri testler gerekir.
6. Kırmızı Bayrakları Kaçırmayın
Aşağıdakilerden biri varsa acil servise gidin:
- Tek taraflı ani işitme kaybı + vertigo (labirentit / iç kulak infarkt)
- Çift görme veya bulanık görme + vertigo
- Konuşma bozukluğu + denge bozukluğu
- Yüzde ya da kolda uyuşma
- Şiddetli baş ağrısı, daha önce hiç olmamış tipte
- 24 saatten uzun ağır kusma + sıvı alamama
- 60 yaş üstü kişide ilk kez başlayan ağır dengesizlik
7. Doğru Hekime Yönlenin
- Pozisyonla tetiklenen kısa atak → KBB, vestibüler odaklı klinik.
- Sürekli sallanma + anksiyete → KBB + psikiyatri ortak değerlendirme (PPPD).
- Vertigo + baş ağrısı → KBB → nöroloji.
- Vertigo + kararma → kardiyoloji + nöroloji.
Prof. Dr. Mustafa Deniz Yılmaz ve ekibi vertigo değerlendirmesinde otonom günlük takip ve vestibüler test bataryası ile başlar.
Sıkça Sorulan Sorular
Vertigo nasıl anlaşılır evde basit yöntemle? Rhomberg testi ve yatak içinde dönme testi ipucu verir, ama tanı koymaz. Eşlik eden işitme kaybı, baş ağrısı veya santral bulgu varsa beklemeden hekime başvurun.
Vertigo mu, sadece baş dönmesi mi anlamak nasıl mümkün? “Etraf dönüyor” hissi varsa vertigo lehinedir. “İçim kararıyor” pre-senkoptur. “Sallanıyor, dengemi tutamıyorum ama dönmüyor” ise dengesizliktir.
Vertigo tanı süreci ne kadar sürer? Dikkatli anamnez, fizik muayene ve VNG/vHIT ile çoğu olguda ilk vizit içinde tanı koyulur. Bazı tablolar (PPPD, vestibüler migren) günlük takibi gerektirir.
İnternette yapılan vertigo testleri güvenilir mi? Online testler yön gösterir, tanı koymaz. Kırmızı bayrak bulguları olan kişiler bu testlerle vakit kaybetmemeli.
Kaynaklar
- Bhattacharyya N, et al. Clinical Practice Guideline: Benign Paroxysmal Positional Vertigo (Update). Otolaryngol Head Neck Surg. 2017.
- NHS. Dizziness — When to get medical help. 2024.
- Kerber KA, Newman-Toker DE. Misdiagnosing Dizzy Patients. Neurol Clin. 2015;33(3):565-575.
