İçindekiler
Kısa cevap: Santral vertigo periferik vertigo farkı, baş dönmesinin kaynağıdır. Periferik vertigo iç kulak/vestibüler sinir kaynaklı (daha sık, genelde iyi huylu), santral vertigo ise beyin sapı/beyincik kaynaklıdır (daha nadir, acil değerlendirme gerektirir). Kliniğimize vertigo şikayetiyle gelen hastaların yaklaşık %20’sinde santral kaynak düşünüp nöroloji konsültasyonuna yönlendiriyoruz. Bu yazıda santral vertigo periferik vertigo farkının tüm klinik ayrıntıları var.
Öne Çıkanlar – Periferik vertigo iç kulak/sinir kaynaklı, santral vertigo beyin kaynaklıdır. – Periferik daha sık (%80), santral daha nadir (%20) ama acildir. – Periferik: bulantı-kusma şiddetli, işitme kaybı olabilir, nistagmus yönlü. – Santral: kol-bacak güçsüzlüğü, çift görme, konuşma bozukluğu, dikey nistagmus. – HINTS testi yatak başında ayırıcı tanıya yardım eder.
Vertigo Nedir, Neden Ayırım Önemli?
Vertigo, dünyanın döndüğü ya da kendi bedeninin döndüğü yanılsamasıdır. Tanısal olarak iki büyük gruba ayrılır:
- Periferik vertigo — iç kulak (labirent) veya vestibüler sinir kaynaklı
- Santral vertigo — beyin sapı, beyincik veya merkezi vestibüler yollar kaynaklı
Neden bu ayrım kritiktir? Çünkü periferik vertigo çoğu zaman iyi huyludur; santral vertigo ise inme, multipl skleroz, tümör gibi ciddi bir zemin olabilir. Ayırıcı tanı yaşam kurtarır.
Karşılaştırma Tablosu
| Özellik | Periferik Vertigo | Santral Vertigo |
|---|---|---|
| Sıklık | %80 | %20 |
| Başlangıç | Ani, şiddetli | Kademeli ya da ani |
| Bulantı-kusma | Şiddetli | Hafif-orta |
| İşitme kaybı/tinnitus | Sık (Meniere, nörit) | Nadir |
| Nistagmus yönü | Yatay-rotasyonel, tek yönlü | Dikey veya çok yönlü |
| Yürüyüş | Sallantılı ama başarılı | Düşecek gibi, dengesiz |
| Eşlik eden belirti | Kulak dolgunluğu, işitme | Çift görme, konuşma bozukluğu, yutma güçlüğü, güçsüzlük |
| HINTS testi | Anormal head impulse | Normal head impulse + skew deviation |
| Süresi | Saniyeler-günler | Günler-haftalar, ısrarlı |
| İlk değerlendirme | KBB | Nöroloji / acil |
Periferik Vertigonun Ana Nedenleri
Kliniğimizde gördüğümüz vertigo vakalarının yaklaşık %78’i periferiktir. En sık nedenler:
- BPPV (benign paroksismal pozisyonel vertigo) — kristal kayması, pozisyon değişikliğinde 10-30 saniyelik ataklar. Tedavi: Epley manevrası.
- Meniere hastalığı — 20 dk-birkaç saat ataklar, kulak dolgunluğu, işitme dalgalanması. Detay: Meniere rehberi.
- Vestibüler nörit — viral enfeksiyon sonrası günlerce süren şiddetli vertigo, işitme normal. Detay: vestibüler nörit sayfası.
- Labirentit — nörit + işitme kaybı
- Akustik nörinom — yavaş ilerleyen tek taraflı işitme kaybı + hafif denge bozukluğu
Santral Vertigonun Ana Nedenleri
Daha az sık ama acil:
- Serebellar inme (hemorajik veya iskemik) — ani, ısrarlı vertigo + ataksi
- Vertebrobaziler yetmezlik — dakikalar süren ataklar, boyun hareketi tetikler
- Multipl skleroz — tekrarlayan nörolojik semptomlar
- Beyincik tümörleri — yavaş gelişim, diğer nörolojik bulgular
- Vestibüler migren — hem santral hem periferik bulgu, ayrı antite. Detay: vestibüler migren sayfası.
- Chiari malformasyonu
Kırmızı Bayraklar — Santral Vertigoyu Düşündürenler
Aşağıdaki belirtilerin herhangi biri varsa acil değerlendirme gerekir:
- Kol veya bacakta güçsüzlük, uyuşma
- Çift görme (diplopi)
- Konuşma bozukluğu (dizartri)
- Yutma güçlüğü (disfaji)
- Yüz felci, asimetri
- Dengesiz ve ısrarlı yürüyüş bozukluğu
- Ani ve şiddetli baş ağrısı
- Bilinç değişikliği
- Dikey veya değişen yönlü nistagmus
Kliniğimize gelen bir hasta örneği: Mehmet Bey, 62 yaşında, hipertansiyon ve diyabet öyküsü. Sabah saatlerinde ani başlayan vertigo + hafif çift görme ile başvurdu. HINTS testinde head impulse normal, dikey nistagmus mevcut. MR’da posterior serebellar inme. Nöroloji ve inme merkezine aynı gün sevk edildi. Erken tanı hayat kurtardı.
HINTS Testi — Yatak Başında Ayırıcı Tanı
HINTS (Head Impulse, Nystagmus, Test of Skew), akut vestibüler sendrom vakalarında periferik-santral ayırımı için en güçlü yatak başı testtir.
- Head impulse testi — periferikte anormal, santralde normal (ters ilişki)
- Nistagmus — periferikte tek yön, santralde değişken veya dikey
- Skew deviation — santralde mevcut, periferikte yok
Kliniğimizde HINTS’i sistematik uyguluyoruz. Kombinasyonda santral düşündüren her bulgu için MRI difüzyon çekilir.
Tanı Yöntemleri
Periferik vs santral ayırımı için kullandığımız araçlar:
- Klinik muayene + HINTS
- Odyogram — periferik hastalıkta genelde anormal
- VNG (video nistagmografi) — nistagmus paterni
- vHIT (video head impulse) — kanal fonksiyonu
- MRI difüzyon — santral şüphede standart
- Doppler USG — vertebrobaziler dolaşım şüphesinde
Tedavi Farklılıkları
Periferik Vertigo
- BPPV: Epley manevrası (1-2 seans genelde yeter)
- Meniere: Tuzsuz diyet, betahistin, diüretik
- Nörit: Kısa süre steroid + vestibüler rehabilitasyon
Santral Vertigo
- Altta yatan nedene yönelik (inme protokolü, MS tedavisi)
- Acil nöroloji yönetimi
- Rehabilitasyon uzun soluklu
Sık Sorulan Sorular
Santral vertigo tehlikeli midir? Evet, altta yatan neden inme, tümör, MS olabilir. Her santral şüphe acil nöroloji değerlendirmesi ister.
MRI ne zaman gerekli? Kırmızı bayrak varsa, HINTS santrali düşündürüyorsa, vertigo 2 haftadan uzun ısrarlıysa veya tedaviye rağmen düzelmiyorsa.
Vertigo atağında ilk ne yapmalı? Hareket etmeden oturun, kafanızı sabit tutun, belirtileri not edin (süre, tetikleyen, eşlik eden). 30 dakikadan uzun sürüyorsa ve kırmızı bayrak eşlik ediyorsa acile başvurun.
Periferik vertigo tekrar eder mi? BPPV %50 oranında tekrarlayabilir. Meniere ataklar hâlinde gidip gelir. Nörit genelde tek atak.
Kaynaklar
Santral Vertigo İlgili Görseller
Boyun Kaynaklı Vertigo Belirtileri
Servikojenik Vertigo: Boyun Kaynaklı Baş Dönmesi
Vertigo mu Baş Dönmesi mi? Farkı Nedir?
