İyi Huylu Pozisyonel Vertigo Tedavisi: 6 Etkili Manevra

İyi huylu pozisyonel vertigo tedavisi, kanal-spesifik repozisyon manevralarıyla yapılır. Posterior kanalda Epley ve Semont, lateral kanalda BBQ (Lempert) ve Gufoni, anterior kanalda ters Epley uygulanır. Cochrane 2014 derlemesi %85-95 başarı oranı bildirmiştir; ilaç ilk tercih değildir.

BPPV (iyi huylu paroksismal pozisyonel vertigo) en sık vertigo nedenidir ve toplumun yaklaşık %2.4’ünde yaşam boyu bir kez görülür. Doğru manevrayla tek seansta çözülebilir; ancak yanlış kanala yapılan manevra kristalleri farklı bölgeye kaydırabilir. Bu rehberde kanal-spesifik BPPV tedavi protokolünü aşama aşama anlatıyoruz.

BPPV Nedir? Kısa Fizyopatoloji

İç kulakta denge organı olan utrikülden ayrılan kalsiyum karbonat kristalleri (otokonyalar) semisirküler kanallara düşer. Baş hareketiyle kristaller kanalda hareket eder, endolenf akımı oluşturur ve kısa süreli, şiddetli dönme hissi verir.

Kanal dağılımı:

• Posterior kanal: %85-90 (en sık)
• Lateral (horizontal) kanal: %10-15
• Anterior kanal: < %1 (nadir)

Detay: kristal kayması nedir yazımıza bakabilirsiniz.

Tanı: Dix-Hallpike ve Supine Roll Testleri

Posterior kanal BPPV için Dix-Hallpike testi:

1. Hasta yatağın kenarında oturur, başı 45° etkilenen tarafa çevrilir
2. Hızla sırt üstü yatırılır; baş yatağın kenarından hafifçe sarkar
3. 15-20 saniye içinde başlayan, torsional-yukarı vuran, yorulan nistagmus + vertigo pozitif test

Lateral kanal BPPV için Supine Roll (McClure) testi:

1. Hasta sırt üstü uzanır, boyun 30° fleksiyonda
2. Baş bir yana 90° çevrilir, nistagmus izlenir
3. Sonra diğer yana çevrilir
4. Yön ve şiddet lateral kanalı gösterir (geotropik vs apogeotropik)

AAO-HNS’in BPPV Klinik Uygulama Kılavuzu 2017 güncellemesi tanı ve tedavi protokolünü ayrıntılı verir.

Posterior Kanal BPPV Tedavisi

Manevra 1: Epley (Kanal Repozisyon Manevrası)

Altın standart tedavi. Cochrane 2014 sistematik derlemesi tek uygulamada %85, iki uygulamada %90’ı aşan başarı bildirmiştir.

Sağ posterior kanal için:

1. Oturur pozisyon, baş 45° sağa
2. Hızla sırt üstü yat, baş 45° sağa dönük ve yataktan sarkık. 30-60 saniye
3. Başı 90° sola çevir (yani 45° sola bak). 30-60 saniye
4. Vücudu sola döndür, baş yere bakar. 30-60 saniye
5. Yavaşça otur

Detay ve video: Epley manevrası nasıl yapılır.

Manevra 2: Semont (Liberatuar)

Boyun kısıtlılığı veya obezitede Epley zor olduğunda tercih.

Sağ posterior için:

1. Yatağın kenarında dik otur, baş 45° sola
2. Hızla sağ yana yat (baş 45° sola dönük kalır). 60 saniye
3. Tek harekette hızla sol yana geç (baş hâlâ 45° sola). 60 saniye
4. Yavaşça otur

Cochrane karşılaştırmasında Semont ve Epley etkinlikleri benzerdir.

Lateral Kanal BPPV Tedavisi

Manevra 3: BBQ (Barbekü, Lempert Roll)

Geotropik lateral kanal BPPV için.

Sağ etkilenmişse:

1. Sırt üstü uzan
2. Baş 90° sola çevir. 30-60 saniye
3. Vücudu sola döndür, yüzü aşağı bak. 30-60 saniye
4. Sol yana yat, baş aşağıda. 30-60 saniye
5. Sırt üstü dön
6. Otur

Toplam 360° dönüş yapılır.

Manevra 4: Gufoni Manevrası

Apogeotropik lateral kanal veya BBQ’ya yanıt vermeyen olgularda.

1. Otur, hızla sağlam tarafa yat. 1-2 dakika
2. Başı hızla yere doğru 45° çevir. 2 dakika
3. Yavaşça otur

Anterior Kanal BPPV Tedavisi

Manevra 5: Ters (Reverse) Epley / Yacovino

Anterior kanal BPPV nadirdir; Yacovino manevrası taraf bağımsız kullanılır.

1. Oturur pozisyon
2. Hızla sırt üstü yat, baş yataktan aşağı sarkık (baş nötr). 30 saniye
3. Başı 30° yukarı kaldır. 30 saniye
4. Otur

Manevra 6: Brandt-Daroff Egzersizleri (Rezidü / Ev Egzersizi)

Manevralar sonrası rezidüel dengesizlik veya tanı belirsiz olduğunda evde uygulanır.

Detay: Brandt-Daroff egzersizleri.

Tedavi Sonrası Kısıtlamalar

Eski AAO-HNS kılavuzunun “24 saat dik pozisyon” kısıtlaması 2017 güncellemesinde kaldırılmıştır. Yine de birçok merkez şu önerileri sürdürür:

• 24 saat hafif yükseltilmiş yastıkta uyu
• Aynı gün spor, ağır iş yapma
• 48 saat ani baş eğmelerinden kaçın (saç yıkama, diş doktorunda)

İlaç Tedavisinin Yeri

BPPV’de birinci basamak manevradır; ilaç ikinci sıraya bile girmez. Ancak:

• Manevra öncesi 30 dakika meklizin veya dimenhidrinat bulantıyı azaltır (bir defa)
• Uzun süreli süpresan kullanımı vestibüler kompansasyonu bozar

Detaylı ilaç bilgisi için vertigo ilacı yazımıza bakınız.

Manevraya Cevap Vermeyen BPPV

Üç ardışık manevra denendiği halde belirtiler sürüyorsa:

• Yanlış kanal tanısı olabilir; roll test tekrarlansın
• Kupulolitiyazis varsa (kristal kupulaya yapışmış), farklı manevra gerekir
• Bilateral BPPV düşünülür
• Sekonder BPPV: Meniere, migren, kafa travması eşlik ediyor
• Nadiren cerrahi (posterior kanal tıkanması) gündemde

Tekrarlama ve Önleme

BPPV tekrarlama oranı yıllık %15-30, 5 yıllık %50’ye ulaşır. Önlem stratejileri:

• D vitamini takviyesi: Düşük D3 düzeyi tekrarlamayı artırır (AAO-HNS 2017 önerisi)
• Kalsiyum ve osteoporoz yönetimi
• Kafa travmasından korunma
• Erken manevra tekrarı (yeni atak başladıysa)

Klinik pratikte tekrarlayan olgularda ev-Epley eğitimi verilir; hasta atağı kendi manevra ile durdurur.

Prognoz

Cochrane 2014 Epley manevrası derlemesi posterior kanal BPPV’de tek seans manevra ile %65-80, iki seansta %85-95 düzelme bildirmiştir. Lateral kanalda başarı %70-85, anterior kanalda %60-75 civarındadır. Yaşam kalitesi 1 hafta içinde belirgin düzelir.

Sık Sorulan Sorular

BPPV tedavisi kaç seansta biter?

Posterior kanal BPPV %65-80 oranında tek seans Epley ile çözülür. İki seansta oran %85-95’e çıkar. Lateral ve anterior kanalda 2-3 seans gerekebilir. Bir hafta sonra kontrol tekrar test önerilir.

BPPV manevrası ağrılı mı?

Manevra sırasında birkaç saniye şiddetli baş dönmesi ve bulantı hissedilir; ancak fiziksel ağrı yoktur. Boyun eğilme kısıtlıysa öncesi antiemetik verilir ve Semont gibi alternatif seçilir.

BPPV kendiliğinden geçer mi?

Tedavi edilmeden BPPV ortalama 4-16 haftada spontan geriler ama %30 hastada uzun süre devam edebilir. Manevrayla süre bir haftaya iner. “Kendiliğinden geçer” yaklaşımı gereksiz yaşam kalitesi kaybı doğurur.

BPPV’de ilaç neden verilmez?

BPPV’nin nedeni kanalda hareket eden kristallerdir; ilaç kristali yerine oturtmaz. Vestibüler süpresanlar (meklizin, diazepam) yalnızca belirtiyi maskeler ve beyin kompansasyonunu geciktirir. Manevra tek etkin tedavidir.

BPPV yaşlıda nasıl tedavi edilir?

65 yaş üstünde manevra öncesi kardiyak, servikal ve düşme riski değerlendirilir. Boyun kısıtlılığı varsa Semont veya modifiye Epley tercih edilir. D vitamini eksikliği taranır ve tedavi edilir; bu tekrarlama oranını azaltır.