Kısa cevap: BPPV (kristal kayması), iç kulağın denge organındaki üç yarım daire kanalından birine serbest kalsiyum karbonat kristallerinin (otokonia) yerleşmesidir. Hangi kanala yerleştiği hem tanı testini hem de kullanılacak tedavi manevrasını belirler: arka (posterior) kanal için Dix-Hallpike testi ve Epley/Semont manevrası, yan (lateral/horizontal) kanal için supine roll testi ve Gufoni/BBQ-roll manevrası, ön (anterior) kanal içinse nadiren görülen tabloya uyarlanmış ters-Epley veya deep-head-hanging manevraları gündeme gelir. Kanalların yaklaşık dağılımı posterior ≈ %85-90, lateral ≈ %5-15, anterior ise nadirdir (Bhattacharyya 2017 — AAO-HNS Klinik Uygulama Kılavuzu). Hangi kanalın etkilendiğinin kararı ve buna uygun tedavi manevrasının seçimi hekim muayenesi ile verilir; yazı tanımlayıcı bir rehberdir, kendi-kendine yorum veya evde uygulama için değildir.
Üç yarım daire kanalı: anatominin kısa haritası
İç kulağın denge organı (vestibüler sistem) üç yarım daire kanalı ve iki otolit organından (utrikül ve sakkül) oluşur. Her kanal farklı bir düzlemde yerleşmiş halka şeklindedir ve içinde endolenf adı verilen sıvı bulunur. Başın belirli bir yönde dönmesi, o yöne denk gelen kanaldaki endolenf akışıyla okunur ve beyne sinyal olarak gönderilir (Fife ve ark. 2008 — Amerikan Nöroloji Akademisi uygulama parametresi).
Üç kanalın her birinin yerleşimi birbirinden farklıdır:
- Posterior (arka) kanal: Başın öne-arkaya ve yan düzlemdeki eğik dönüşlerini okur. Yerçekimine göre yönelimi, kristallerin başın öne eğilmesi veya yatma hareketleriyle içine düşmesini kolaylaştırır — bu nedenle en sık etkilenen kanaldır.
- Lateral (horizontal / yan) kanal: Yatay düzlemdeki baş çevirmelerini okur. Yerleşimi yatakta yandan yana dönme hareketiyle uyarılır; dolayısıyla “yatakta sağa-sola dönerken baş dönmem oluyor” tipindeki tabloda akla gelir.
- Anterior (ön) kanal: Posterior kanalın karşı tarafındaki eğik düzlemde yerleşir. Yerçekimine göre yönelimi, kristallerin bu kanala yerleşmesini anatomik olarak zorlaştırır — bu nedenle BPPV’nin en az görülen alt-tipidir.
Her kanalın bir ucunda ampulla adı verilen genişlemiş bir bölge ve bu bölgenin içinde kupula adı verilen jöle kıvamında bir yapı bulunur. Kupula, endolenf akışıyla eğilerek vestibüler siniri uyarır. Serbest kristallerin kanala düşmesi veya kupulaya yapışması, baş hareketi anında anormal endolenf akışı ya da kupula ağırlaşması yaratır; beyin bu anormal sinyali “baş dönüyor” olarak okur. BPPV’nin fizyopatolojisinin özü budur (Bhattacharyya ve ark. 2017).
Baş dönmesinin kristal kaymasıyla açıklanabilen biçimi için kristal kayması kendi kendine geçer mi? sayfamıza bakılabilir.
Hangi kanal daha sık etkilenir? Frekans dağılımı
Üç kanalın BPPV olgularındaki görülme oranı literatürde oldukça tutarlıdır. AAO-HNS’nin (Amerikan Kulak Burun Boğaz ve Baş-Boyun Cerrahisi Akademisi) 2017 güncel klinik uygulama kılavuzu şu dağılımı bildirir (Bhattacharyya ve ark. 2017):
- Posterior (arka) kanal: vakaların yaklaşık %85-90‘ı.
- Lateral (horizontal / yan) kanal: vakaların yaklaşık %5-15‘i.
- Anterior (ön) kanal: nadir — vakaların %1-2’si civarı; bazı serilerde daha da düşük.
Bu dağılımı belirleyen etken anatomidir. Yatma veya başı öne eğme sırasında utrikülden koparak kanallara düşen kristaller, yerçekimine en açık geometriye sahip posterior kanala en yüksek olasılıkla ulaşır. Lateral kanala düşüş pozisyonel değişimle (örneğin yatarken yana dönme) gerçekleşir ve bu nedenle daha az sıktır. Anterior kanalın yerçekimine göre yönelimi, kristallerin içinde kalıcı biçimde yerleşmesini anatomik olarak zorlaştırır; bir vakada anterior kanal örüntüsü görüldüğünde hekim, bunu posterior kanaldan “kanal-değişimi (canal switch)” sonucu geçmiş kristallerin yarattığı geçici bir tablo olarak düşünebilir (Fife ve ark. 2008).
Pratik anlamı: BPPV şüphesiyle muayeneye gelen hastaların büyük çoğunluğunda posterior kanal protokolü işletilir; lateral kanal ikinci basamakta değerlendirilir; anterior kanal örüntüsü ayrıca ve dikkatle doğrulanır — çünkü saf vertikal pozisyonel nistagmus santral (beyin kaynaklı) bir nedenin de uyarı sinyali olabilir ve bu ayrım hekim muayenesini gerektirir.
Tetikleyici pozisyonların farkı
Her kanaldaki kristal kayması, farklı bir pozisyon hareketiyle açığa çıkar. Hastanın öyküsünde geçen “hangi hareketle baş dönmesi başlıyor?” sorusunun yanıtı, hekimin hangi testle değerlendirme yapacağını yönlendiren ilk ipuçlarından biridir (Bhattacharyya ve ark. 2017).
| Kanal | Tipik tetikleyici hareket |
|---|---|
| Posterior (arka) | Yatağa yatma, yataktan kalkma, başı öne eğme (örneğin ayakkabı bağlarken), başı yukarı kaldırma (örneğin dolap üstüne uzanırken). |
| Lateral (yan) | Yatakta yandan yana dönme, sırt-üstü yatıp başı sağa veya sola çevirme. |
| Anterior (ön) | Başı ileri-aşağı doğru indirme (örneğin yere eğilme), bazı yatma pozisyonları — nadir ve atipik seyir. |
Hastanın anlattığı tetikleyici pozisyon, kanal şüphesini daraltır ama tanıyı tek başına koymaz. Bir hastanın “yatağa her yattığımda baş dönüyor” demesi büyük olasılıkla posterior kanalı düşündürür — ancak kesin tanı için tetikleyici pozisyonun klinikte yeniden üretilerek nistagmusun gözlemlenmesi gerekir. Bu gözlem tanı testi adımıdır ve kanala özgü, standart bir muayene manevrasıyla yapılır.
Tanı testi eşlemesi: hangi test hangi kanal için?
BPPV’de tanı testinin amacı iki yönlüdür: etkilenen kanalı belirlemek ve tedavi manevrasının yönünü belirleyecek nistagmus örüntüsünü okumak. Her kanalın kendine özgü tanı testi vardır; bir testin yerine diğerinin uygulanması tanıyı atlatabilir (Bhattacharyya ve ark. 2017; Fife ve ark. 2008).
- Posterior kanal — Dix-Hallpike manevrası. Hasta oturur konumdan başı 45° etkilenen tarafa döndürülerek hızla sırt-üstü yatırılır; baş muayene masasının kenarından hafifçe aşağı sarkar. Posterior kanal BPPV’de tipik olarak yukarı-vuran torsiyonel nistagmus ortaya çıkar; nistagmus latansı (1-15 saniye) ve kısa süresi (<60 saniye) klasik tabloyu belirler. Dix-Hallpike yalnız posterior kanala özgüdür. Dix-Hallpike manevrası sayfamıza bakılabilir.
- Lateral (horizontal) kanal — supine roll (McClure/Pagnini) testi. Hasta sırt-üstü yatar; başı 90° sağa, sonra 90° sola çevrilir. Lateral kanal BPPV’de yatay yönlü (horizontal) pozisyonel nistagmus her iki tarafta da gözlemlenir. Nistagmusun hızlı fazının yere doğru vurması (geotropik) ya da yerden ters tarafa, tavana doğru vurması (apogeotropik) alt-tipi belirler ve tedavi manevrasının yön kararını doğrudan etkiler (McClure 1985; Pagnini ve ark. 1989).
- Anterior kanal — Dix-Hallpike veya deep-head-hanging değerlendirmesi. Anterior kanal BPPV şüphesinde Dix-Hallpike manevrasında posterior kanalın tipik yukarı-vuran torsiyonel örüntüsü yerine saf aşağı-vuran veya atipik nistagmus görülebilir. Bu bulgu nadir ve ayırt edici bir durumdur: saf aşağı-vuran nistagmus her zaman anterior kanal BPPV anlamına gelmez — santral (beyincik, beyin sapı) nedenler için de uyarı sinyalidir ve nörolojik değerlendirme hekim tarafından ayrıca planlanır (Bhattacharyya ve ark. 2017).
Nistagmusun yönünü, latansını ve karakterini okumak uzmanlık işidir. Hasta kendi başına aynaya bakarak nistagmusunu hassas biçimde okuyamaz; muayenede çıplak gözle değerlendirme, gerekirse Frenzel gözlüğü (büyüteçli, odaklanmayı engelleyen özel gözlük) veya VNG (videonistagmografi) ile objektif kayıt yapılır. VNG hakkında ayrıntı için VNG testi sayfamıza bakılabilir.
Tedavi manevra eşlemesi: hangi manevra hangi kanala?
Tanı testinde kanal (ve lateral kanalda alt-tip) belirlendikten sonra tedavi manevrasının seçimi doğrudan bu bulguya bağlanır. Her manevra, kristalleri belirli bir kanaldan utriküle geri taşımak için o kanalın yerçekimine göre yönelimine uyarlanmış bir pozisyon zinciridir — başka bir kanala uygulandığında ya etkisizdir ya da kanal-değişimine yol açarak tabloyu karmaşıklaştırabilir (Bhattacharyya ve ark. 2017).
Bu bölüm hangi manevranın hangi kanala uyarlandığını tanıtır. Pozisyon sırası, açı, bekleme süresi gibi uygulama ayrıntıları yer almaz; bunlar hekim muayenesine aittir.
Posterior (arka) kanal: Epley ve Semont manevraları
Posterior kanal BPPV’nin güncel standart tedavisi Epley manevrasıdır (Epley 1992). Hasta oturur konumdan başlanarak kontrollü bir pozisyon zinciriyle, kristallerin posterior kanaldan arka taraftan dönerek utriküle geri sürüklenmesi amaçlanır. Alternatif olarak Semont (liberatuar) manevrası da aynı kanal için kullanılır; iki manevranın başarı oranları benzer, pozisyon zincirleri farklıdır (Semont ve ark. 1988).
- Epley: AAO-HNS 2017 kılavuzunda ilk basamak önerisidir; tek seansta klinik iyileşme oranı literatürde yaklaşık %70-90 aralığında bildirilmiştir (Bhattacharyya ve ark. 2017; Fife ve ark. 2008). Epley manevrası sayfamıza bakılabilir; manevranın birden fazla seans gerektirip gerektirmediği konusunda Epley manevrası kaç kez tekrarlanır? yazımıza bakılabilir.
- Semont: Hastanın hızlı yan-yatışlarıyla uygulanır; servikal (boyun) kısıtlılığı olan ve Epley için başı yeterli açıda tutamayan hastalarda alternatif olarak düşünülebilir.
Uygulama ve ilk-öğrenim hekim veya eğitimli fizyoterapist denetimindedir. İnternette gördüğünüz “evde Epley” videolarını kendi başınıza uygulamak, ne hangi kulağınızın etkilendiğini doğrulamanıza izin verir ne de yanlış yöne hareket etmeniz halinde kristallerin başka bir kanala kaçma (kanal-değişimi) riskini ortadan kaldırır. Doğru adım muayene içinde manevranın tanı testiyle birlikte yapılmasıdır.
Lateral (yan) kanal: Gufoni ve BBQ-roll (Lempert) manevraları
Lateral kanal BPPV’nin tedavisinde Epley çalışmaz; çünkü lateral kanalın yerçekimine göre yönelimi farklıdır. İki yaygın seçenek vardır:
- Gufoni manevrası: Hasta oturur konumdan hızla belirlenen tarafa yan yatırılarak başın kontrollü çevrisiyle kristallerin lateral kanaldan utriküle itilmesi hedeflenir (Gufoni ve ark. 1998). Kullanılacak yön, supine roll testinde okunan nistagmusun geotropik mi yoksa apogeotropik mi olduğuna göre karar bağlanır. Gufoni manevrası sayfamıza bakılabilir.
- BBQ-roll (Lempert manevrası): Hasta sırt-üstü yatarken başı 90°’lik dilimlerle etkilenen tarafın ters yönüne doğru çevrilir; kristallerin lateral kanaldan yerçekimiyle utriküle sürüklenmesi hedeflenir (Lempert ve Tiel-Wilck 1996). Geotropik tipte sıklıkla ilk tercihtir; apogeotropik tipte önce Appiani manevrası ile örüntü geotropiğe dönüştürüldükten sonra uygulanabilir (Appiani ve ark. 2001).
Lateral kanal BPPV’de posterior kanala kıyasla iki önemli fark vardır: alt-tipin (geotropik / apogeotropik) ayrımı yapılmadan manevra yönü belirlenemez; literatürdeki başarı oranları posterior kanala göre daha değişkendir ve nüks sıklığı daha yüksek seyredebilir (Bhattacharyya ve ark. 2017).
Uygulama ve ilk-öğrenim hekim veya eğitimli fizyoterapist denetimindedir. Yanlış yöne uygulanan bir lateral kanal manevrası, kristalleri utriküle itmek yerine aynı kanalın ters koluna veya başka bir kanala sürükleyebilir; sonuçta hastanın atakları farklı bir örüntüye dönüşerek karmaşıklaşır. Supine roll testi olmadan “evde Gufoni” yapmak bu risklerin tamamını hasta üzerine yıkar.
Anterior (ön) kanal: ters-Epley ve deep-head-hanging yaklaşımları
Anterior kanal BPPV nadir olduğundan bu alt-tip için literatürdeki yöntem seçenekleri daha azdır ve karşılaştırmalı çalışma sayısı sınırlıdır. İki yaklaşım gündemdedir:
- Ters (reverse) Epley: Posterior kanal için uygulanan Epley manevrasının pozisyon zincirinin ters-yöne uyarlanmış biçimidir.
- Deep-head-hanging / Yacovino manevrası: Hasta sırt-üstü yatarak başın muayene masasının kenarından aşağıya sarkmasıyla başlanan bir pozisyon zinciridir; “yan belirlemeksizin” uygulanabilmesi anterior kanal BPPV için pratik bir seçenek sağlar (Yacovino ve ark. 2009).
Anterior kanal BPPV’nin önemli yanı tanının kendisidir: saf aşağı-vuran pozisyonel nistagmus her zaman anterior kanal BPPV anlamına gelmez — santral (beyincik, beyin sapı) nedenler için de uyarı sinyali olabilir. Bu nedenle anterior kanal örüntüsü düşünüldüğünde hekim, nörolojik muayeneyi önceliklendirir ve gereğinde görüntüleme planlar.
Uygulama ve ilk-öğrenim hekim veya eğitimli fizyoterapist denetimindedir. Anterior kanal manevraları ne lateral ne de posterior kanal manevralarıyla karıştırılmalıdır; literatürde daha az standardize bir alandır ve manevra kararı tanı belirsizliğinin giderilmesinden sonra verilir.
Özet tablo: kanal — tanı — tedavi
Aşağıdaki tablo yazının ana hattını tek görünümde özetler. Her satır genel klinik örüntüyü gösterir; kişisel tanı yerine geçmez.
| Kanal | Tipik tetikleyici hareket | Tanı testi | Tipik nistagmus örüntüsü | Tedavi manevrası |
|---|---|---|---|---|
| Posterior (arka) | Yatma, kalkma, başı öne-arkaya eğme | Dix-Hallpike | Yukarı-vuran torsiyonel; latans + kısa süre | Epley · Semont |
| Lateral (yan / horizontal) | Yatakta yandan yana dönme | Supine roll (McClure/Pagnini) | Yatay — geotropik veya apogeotropik | Gufoni · BBQ-roll (Lempert) · (apogeotropikte Appiani) |
| Anterior (ön) | Başı ileri-aşağı indirme (nadir) | Dix-Hallpike veya deep-head-hanging | Saf aşağı-vuran veya atipik — santral ayrımı önemli | Ters-Epley · Deep-head-hanging (Yacovino) |
Not: Tablo bir yönlendirme haritasıdır; aynı kanalın farklı alt-tipleri (örneğin lateral kanalda geotropik vs apogeotropik, posterior kanalda kanalolitiazis vs kupulolitiazis) manevra kararını daha da inceltir. Nihai karar hekim muayenesindedir.
Önemli not — acil-tıbbi işaretler: Baş dönmesine aşağıdaki belirtiler eşlik ediyorsa planlı randevu beklenmez, doğrudan acil servis başvurusu gerekir:
- Çift görme, konuşma güçlüğü, yüz-kol-bacakta uyuşma veya güçsüzlük, bilinç değişikliği, ani ve şiddetli açıklanamayan baş ağrısı (merkezi — beyin kaynaklı — neden şüphesi).
- Ani başlangıçlı tek-taraflı işitme kaybı + şiddetli vertigo.
- Baş-boyun bölgesine yakın zamanlı darbe sonrası ortaya çıkan vertigo veya işitme kaybı.
BPPV’nin tipik tablosu kısa (saniyeler-dakika), pozisyonla tetiklenen baş dönmesi ataklarıdır ve nörolojik ek bulgu içermez. Yukarıdaki belirtilerde değerlendirme ve tanı sağlıkta görev yapan hekim tarafından konur.
Vestibüler migren ve BPPV: iki tablonun birlikte olma olasılığı
Hekime “yatakta döndüğümde baş dönüyor” diye başvuran bir hastada BPPV şüphesi doğar; ancak baş dönmesi başka tablolarla birlikte seyredebilir. Vestibüler migrenin BPPV ile aynı hastada birlikte görülmesi klinik olarak bilinen bir durumdur ve iki tablonun ayrımı tedavi planını değiştirir. Bu konuda ayrıntı için vestibüler migren ve kristal kayması (BPPV) bir arada görülebilir mi? yazımıza bakılabilir.
Merkezimizde değerlendirme
Prof. Dr. Mustafa Deniz Yılmaz liderliğindeki Akdeniz Vertigo Merkezi’nde BPPV şüphesi bir test demetiyle değerlendirilir:
- Öykü ve nörolojik muayene — tetikleyici pozisyon, atakların süresi, eşlik eden belirtiler ve santral neden ayrımı önceliklendirilir.
- Dix-Hallpike manevrası — posterior kanal şüphesinde standart tanı testi.
- Supine roll (McClure/Pagnini) testi — lateral kanal şüphesinde ve alt-tip (geotropik / apogeotropik) ayrımı için.
- Deep-head-hanging değerlendirmesi — anterior kanal şüphesi veya atipik nistagmus örüntüsünde.
- VNG (videonistagmografi) — nistagmusun objektif kaydı ve yön/latans/süre ölçümü için.
- Odyometri · vHIT · VEMP — gerektiğinde iç kulak işitme ve vestibüler fonksiyonun daha geniş değerlendirmesi için.
Kanal belirlendikten sonra tedavi manevrası, bu değerlendirmelerin sonucuyla hekim tarafından seçilir ve uygulanır. “Hangi manevra bana uygundur?” sorusunun yanıtı muayenede verilir; kanaldan bağımsız “evde manevra denemek” literatür ve kılavuz önerileriyle uyumlu bir yaklaşım değildir.
Ayrıntılı değerlendirme için merkezimizden randevu oluşturabilirsiniz.
Bizi Google’da tercih edilen kaynak yapınBu yazıyı faydalı buldunuzsa, yeni içeriklerimiz aramalarınızda öne çıksın+ EkleSıkça Sorulan Sorular
BPPV’de en sık hangi kanal etkilenir?
Posterior (arka) kanal, BPPV olgularının yaklaşık %85-90‘ında etkilenen kanaldır. Lateral (yan) kanal %5-15, anterior (ön) kanal ise nadir olarak görülür (Bhattacharyya ve ark. 2017 — AAO-HNS Klinik Uygulama Kılavuzu). Bu dağılım anatomik yerleşimle açıklanır: utrikülden koparak kanallara düşen kristaller, yerçekimine en açık geometriye sahip posterior kanala en yüksek olasılıkla ulaşır.
Nistagmusun yönü hangi kanalın etkilendiğini nasıl söyler?
Her kanal, tetikleyici pozisyonda farklı bir nistagmus örüntüsü üretir. Posterior kanal BPPV’de Dix-Hallpike manevrasında yukarı-vuran torsiyonel bir nistagmus görülür. Lateral kanal BPPV’de supine roll testi her iki tarafta yatay yönlü nistagmusu tetikler; hızlı fazın yere (geotropik) veya tavana (apogeotropik) vuruşu alt-tipi belirler. Anterior kanal BPPV’de saf aşağı-vuran veya atipik örüntü görülebilir; ancak bu örüntü santral (beyin kaynaklı) nedenler için de uyarı sinyalidir ve hekim muayenesi bu ayrımı yapar. Nistagmusu çıplak gözle doğru okumak uzmanlık ister; çoğu zaman Frenzel gözlüğü veya VNG kullanılır.
Yanlış kanala manevra yapılırsa ne olur?
Her manevra belirli bir kanalın yerçekimine göre yönelimine uyarlanmıştır. Yanlış kanala uygulandığında ya etkisizdir (kristaller yerinden hareket etmez) ya da kristalleri utriküle itmek yerine başka bir kanala sürükler — buna literatürde kanal-değişimi (canal switch) denir. Örneğin lateral kanal BPPV’de uygulanan Epley manevrası kristallerin posterior kanala geçmesine yol açabilir. Bu durumda hekim ileri değerlendirme ve farklı bir manevra planlamak zorunda kalır. Doğru kanalı tanı testiyle belirlemek, bu nedenle tedavinin ilk ve en kritik adımıdır (Bhattacharyya ve ark. 2017).
Kanalımı kendim belirleyip evde doğru manevrayı uygulayabilir miyim?
Önerilmez. Hangi kanalın etkilendiğinin kararı, tetikleyici pozisyonun kontrollü biçimde yeniden üretilmesi ve ortaya çıkan nistagmusun yönü, latansı, karakteri okunarak verilir. Lateral kanalda ayrıca alt-tip (geotropik / apogeotropik) belirlenir ve manevranın yönü bu alt-tipe bağlıdır. Nistagmusu kendi gözünüzden izleyemez, aynaya bakarak hassas okuyamazsınız. Üstelik baş dönmesinin BPPV olmayan nedenleri (vestibüler nörit, Menière, vestibüler migren, santral nedenler) aynı başlangıç tablosunu verebilir — manevra tanıyı atlatır. Bu nedenle doğru adım, “evde manevra denemek” değil, hekim muayenesi ve manevra kararının muayene içinde verilmesidir. Uygulama ve ilk-öğrenim hekim veya eğitimli fizyoterapist denetimindedir.
Anterior kanal BPPV neden daha dikkatli değerlendirilir?
İki nedenle: birincisi anatomik olarak nadir görülür — bu alt-tip düşünüldüğünde her zaman diğer olasılıkların da hekim tarafından sorgulanması gerekir. İkincisi, anterior kanal BPPV’nin tipik bulgusu olan saf aşağı-vuran pozisyonel nistagmus, aynı zamanda santral (beyincik veya beyin sapı kaynaklı) nedenlerin de uyarı sinyali olabilir. Bu nedenle anterior kanal örüntüsü muayenede görüldüğünde nörolojik değerlendirme önceliklidir; gereğinde görüntüleme (MR) planlanır. Hangi tedavi manevrasının (ters-Epley, deep-head-hanging / Yacovino) uygulanacağı kararı, santral neden şüphesinin giderilmesinden sonra verilir (Bhattacharyya ve ark. 2017).
BPPV birden fazla kanalı aynı anda etkiler mi?
Nadiren evet. Aynı hastada aynı anda birden fazla kanalda BPPV görülmesi olasıdır; bu daha çok baş travması sonrası veya önceden geçirilmiş vestibüler hastalık zemininde ortaya çıkabilir (Fife ve ark. 2008). Çoklu kanal tutulumunda tedavi stratejisi değişir: hekim genellikle en belirgin kanalı önce ele alır, sonra kalan kanalı tekrarlanan muayenelerde yönetir. Çoklu kanal tutulumu, manevra kararını daha da kişiselleştiren bir durum olduğu için hekim muayenesi dışında yönetilemez.
Kaynaklar
- Bhattacharyya N, Gubbels SP, Schwartz SR, ve ark. Clinical Practice Guideline: Benign Paroxysmal Positional Vertigo (Update). Otolaryngology-Head and Neck Surgery. 2017;156(3_suppl):S1-S47. PubMed
- Fife TD, Iverson DJ, Lempert T, ve ark. Practice parameter: therapies for benign paroxysmal positional vertigo (an evidence-based review). Report of the Quality Standards Subcommittee of the American Academy of Neurology. Neurology. 2008;70(22):2067-2074. PubMed
- Epley JM. The canalith repositioning procedure: for treatment of benign paroxysmal positional vertigo. Otolaryngology-Head and Neck Surgery. 1992;107(3):399-404. PubMed
- Semont A, Freyss G, Vitte E. Curing the BPPV with a liberatory maneuver. Advances in Oto-Rhino-Laryngology. 1988;42:290-293. PubMed
- Gufoni M, Mastrosimone L, Di Nasso F. Repositioning maneuver in benign paroxysmal vertigo of horizontal semicircular canal [in Italian]. Acta Otorhinolaryngologica Italica. 1998;18(6):363-367. PubMed
- Lempert T, Tiel-Wilck K. A positional maneuver for treatment of horizontal-canal benign positional vertigo. Laryngoscope. 1996;106(4):476-478. PubMed
- Appiani GC, Catania G, Gagliardi M. A liberatory maneuver for the treatment of horizontal canal paroxysmal positional vertigo. Otology & Neurotology. 2001;22(1):66-69. PubMed
- McClure JA. Horizontal canal BPV. Journal of Otolaryngology. 1985;14(1):30-35. PubMed
- Pagnini P, Nuti D, Vannucchi P. Benign paroxysmal vertigo of the horizontal canal. ORL Journal for Oto-Rhino-Laryngology and Its Related Specialties. 1989;51(3):161-170. PubMed
- Yacovino DA, Hain TC, Gualtieri F. New therapeutic maneuver for anterior canal benign paroxysmal positional vertigo. Journal of Neurology. 2009;256(11):1851-1855. PubMed
