İçindekiler
Kısa cevap: Vertigo, gerçekte hareket yokken kişinin kendisinin ya da etrafındaki odanın döndüğünü hissetmesidir. Tek başına bir hastalık değil, iç kulaktaki denge organını, denge sinirini veya beyindeki denge merkezlerini etkileyen bir sorunun belirtisidir. En sık nedenleri kristal kayması (BPPV), vestibüler nörit, Meniere hastalığı ve vestibüler migrendir; doğru tedavi ancak altta yatan neden bulunduktan sonra seçilir.
Bu yazıda vertigo nedir sorusunu yalnızca bir tanımla bırakmadan; dönme hissinin sersemlik ve dengesizlikten nasıl ayrıldığını, iç kulak kaynaklı tablolarla beyin kaynaklı tabloların farkını, hangi işaretlerin acil başvuru gerektirdiğini ve muayenede hangi testlerin neden yapıldığını adım adım anlatıyoruz. Tedavi seçeneklerinin ayrıntısı için ayrıca hazırladığımız vertigo tedavisi rehberine göz atabilirsiniz.
Vertigo Nedir? Tıbbi Tanım ve Denge Sisteminin Çalışması
Denge, üç ayrı kaynaktan gelen bilginin beyinde birleştirilmesiyle sağlanır. Birincisi iç kulaktaki vestibüler organdır: üç adet yarım daire kanalı başın dönme hareketlerini, utrikül ve sakkül adı verilen keseler ise yer çekimi ile ileri-geri ve yukarı-aşağı hızlanmayı algılar. İkincisi gözlerdir; üçüncüsü ise eklem, kas ve ayak tabanından gelen konum duyusudur. Beyin sapı ve beyincik bu üç kanalı sürekli karşılaştırır ve vücudun nerede olduğuna dair tutarlı bir tablo oluşturur.
Sağ ve sol iç kulaktan beyne giden sinyaller normalde birbirine denktir. Bir taraf aniden zayıfladığında, yanlış uyarıldığında ya da beyindeki işleme merkezi bozulduğunda bu denge kayar. Beyin, gelen uyumsuz bilgiyi “baş dönüyor” diye yorumlar. Ortaya çıkan sahte hareket algısına vertigo denir. Kişi odanın döndüğünü, yerin kaydığını, sallandığını ya da öne-arkaya yatırıldığını hissedebilir.
Vertigoya çoğu zaman bulantı, kusma, terleme ve solukluk eşlik eder. Bunun nedeni, denge merkezleriyle kusma refleksini yöneten beyin bölgelerinin yakın bağlantıda olmasıdır. Muayenede gözlerde istemsiz, ritmik bir kayma görülebilir; buna nistagmus denir. Nistagmusun yönü ve biçimi, sorunun iç kulakta mı yoksa beyinde mi olduğunu anlamada hekime önemli ipuçları verir.

Vertigo, Baş Dönmesi, Sersemlik ve Dengesizlik Arasındaki Fark
Günlük dilde “başım dönüyor” cümlesi birbirinden çok farklı yakınmalar için kullanılır. Hekimin ilk işi, hastanın tam olarak ne hissettiğini netleştirmektir; çünkü olası nedenler bu ayrıma göre değişir.
- Vertigo (dönme hissi): Kişi kendisinin ya da çevrenin hareket ettiğini, özellikle döndüğünü hisseder. Genellikle iç kulak veya denge siniri kaynaklıdır, daha seyrek olarak beyin kaynaklıdır.
- Bayılacak gibi olma (presenkop): Gözlerin kararması, kulakların uğuldaması ve bayılma hissi ön plandadır. Çoğu zaman tansiyon düşmesi, kalp ritim sorunları veya sıvı kaybıyla ilişkilidir. Ayağa kalkınca ortaya çıkan türü için ortostatik hipotansiyon akla gelir.
- Dengesizlik: Dönme olmadan yürürken sendeleme, yana çekilme, karanlıkta zorlanma. Her iki iç kulağın birden zayıflaması, sinir hasarı (nöropati) veya beyincik sorunları bu tabloya yol açabilir.
- Sersemlik ve belirsiz ağırlık hissi: Kafada boşluk, bulanıklık, “pamuk gibi” his. İlaç yan etkileri, kansızlık, kan şekeri dalgalanmaları, kaygı bozukluğu ve uzun süren baş dönmesi sendromları bu grupta yer alır.
Güncel yaklaşımda yalnızca hissin niteliğine değil, zamanlamasına ve tetikleyicisine de bakılır: Belirti saniyeler mi, dakikalar mı, günler mi sürüyor? Başın belli bir konuma gelmesiyle mi başlıyor, yoksa kendiliğinden mi geliyor? Bu iki soru, ayırıcı tanıyı çoğu zaman yalnızca dönme tarifinden daha hızlı daraltır.
Periferik ve Santral Vertigo: Sorun Nerede?
Vertigo kaynağına göre iki ana gruba ayrılır. Periferik vertigo iç kulaktaki denge organından veya denge sinirinden kaynaklanır ve vakaların büyük bölümünü oluşturur. Santral vertigo ise beyin sapı, beyincik veya bunları besleyen damarlardaki bir sorundan kaynaklanır. Ayrıntılı karşılaştırma için santral ve periferik vertigo farkı yazımıza bakabilirsiniz.
Periferik vertigoyu düşündüren özellikler
Dönme hissi genellikle belirgin ve şiddetlidir; bulantı-kusma güçlüdür. Nistagmus yataydır veya dönme bileşeni taşır ve bakış bir noktaya sabitlenince azalır. Kişi yürümekte zorlansa da çoğunlukla destekle ayakta durabilir. Bazı tablolarda işitme kaybı, kulak çınlaması veya kulakta dolgunluk eşlik eder.
Santral vertigoyu düşündüren özellikler
Dönme hissi bazen daha hafiftir ama dengesizlik orantısız biçimde ağırdır; hasta desteksiz oturamayabilir. Nistagmus yön değiştirebilir, dikey olabilir ve bakış sabitlemesiyle baskılanmaz. Çift görme, konuşmada peltekleşme, yutma güçlüğü, yüzde ya da vücudun bir yarısında uyuşma veya güçsüzlük gibi nörolojik bulgular eşlik edebilir. Akut ve sürekli baş dönmesiyle gelen hastalarda yatak başında yapılan HINTS muayenesinin (baş itme testi, nistagmus değerlendirmesi ve göz kayma testi) inme ayrımında erken dönem MR’dan daha duyarlı olabildiği gösterilmiştir (Kattah ve ark., Stroke 2009). Bu muayene deneyim gerektirir ve uzman elinde anlamlıdır.

Vertigonun En Sık Nedenleri
Aşağıdaki başlıklar vertigoya en sık yol açan tablolardır. Her birinin seyri, tetikleyicisi ve eşlik eden bulguları farklıdır; bu yüzden “vertigo” bir tanı değil, bir başlangıç noktasıdır.
BPPV (kristal kayması)
İç kulakta normalde kesecik içinde duran küçük kalsiyum karbonat parçacıklarının (otokonya) yarım daire kanallarından birine kaçmasıyla oluşur. Yatağa yatarken, yatakta dönerken, yukarı bakarken veya öne eğilirken başlayan, genellikle bir dakikadan kısa süren şiddetli dönme ataklarıyla kendini gösterir. Amerikan KBB Akademisi kılavuzu BPPV’yi periferik vertigonun en sık nedeni olarak tanımlar ve tanının Dix-Hallpike gibi pozisyon testleriyle konmasını önerir (Bhattacharyya ve ark., 2017). Ayrıntılar için kristal kayması (BPPV) sayfamıza bakabilirsiniz.
Vestibüler nörit
Denge sinirinin, çoğu zaman viral kaynaklı olduğu düşünülen iltihabıdır. Birden başlayan, saatler ve günler boyunca kesintisiz süren şiddetli dönme, bulantı ve kusmayla seyreder. İşitme genellikle korunur; işitme de etkilenmişse tabloya labirentit denir. Şiddetli evre birkaç gün içinde geriler, ancak hareketle gelen dengesizlik haftalarca sürebilir. Beyin bu dönemde iki kulak arasındaki farkı telafi etmeyi öğrenir. Bkz. vestibüler nörit.
Meniere hastalığı
İç kulaktaki sıvı dengesinin bozulmasıyla ilişkilendirilen kronik bir hastalıktır. Tanı ölçütlerine göre 20 dakika ile 12 saat arasında süren kendiliğinden vertigo atakları, aynı kulakta belgelenmiş alçak-orta frekans işitme kaybı ve dalgalanan çınlama ya da dolgunluk hissi birlikte aranır (Lopez-Escamez ve ark., 2015). Hastalık ataklarla ve sakin dönemlerle seyreder. Ayrıntılar için Meniere hastalığı sayfamızı inceleyebilirsiniz.
Vestibüler migren
Migren geçmişi olan kişilerde, baş ağrısıyla birlikte ya da baş ağrısı olmadan ortaya çıkan, dakikalardan günlere kadar sürebilen baş dönmesi atakları şeklinde görülür. Işığa ve sese hassasiyet, görsel aura ve hareketle artan rahatsızlık eşlik edebilir. Uluslararası tanı ölçütleri, migren öyküsü ile atakların en az yarısında migren özelliklerinin bulunmasını ister (Lempert ve ark., 2012). Bkz. vestibüler migren.
PPPD (kalıcı postüral-algısal baş dönmesi)
Üç aydan uzun süren, çoğu gün var olan sallanma ve dengesizlik hissidir. Ayakta durmak, hareketli ortamlar, kalabalık mağazalar veya ekrandaki kayan görüntüler yakınmayı artırır. Sıklıkla bir vertigo atağı, ani bir hastalık ya da yoğun stres döneminden sonra başlar. Bárány Derneği tanı ölçütleri bu tabloyu tanımlar (Staab ve ark., 2017). Daha fazla bilgi için PPPD nedir yazımıza bakabilirsiniz.
Daha seyrek nedenler
Her iki iç kulağın birden zayıflaması (bilateral vestibülopati), denge sinirindeki iyi huylu tümörler (akustik nörinom), üst yarım daire kanalında kemik incelmesi, bazı ilaçların yan etkileri, beyin sapı damar yetmezliği, multipl skleroz ve beyincik hastalıkları da baş dönmesine neden olabilir. Bu tablolar daha nadirdir; ancak tipik olmayan bir öyküde hekimin aklında tutması gereken olasılıklardır.

Acil Başvuru Gerektiren Uyarı İşaretleri
Vertigoların çoğu hayatı tehdit etmez; ancak küçük bir bölümü inme gibi zamana duyarlı bir durumun ilk işareti olabilir. Aşağıdaki durumlardan biri varsa beklemeden acil servise başvurun:
- Ani başlayan baş dönmesiyle birlikte çift görme, konuşma bozukluğu, yutma güçlüğü
- Yüzde, kolda veya bacakta uyuşma ya da güçsüzlük, ağız kayması
- Desteksiz oturamama veya yürüyememe derecesinde denge kaybı
- Hayatın en şiddetli baş ağrısı, ense sertliği ya da yüksek ateş
- Bilinç bulanıklığı, bayılma, göğüs ağrısı veya çarpıntı
- Bir kulakta aniden gelişen işitme kaybı (ani işitme kaybı da saatlerin önemli olduğu bir durumdur)
- Kafa travması sonrasında başlayan baş dönmesi
Özellikle ileri yaş, yüksek tansiyon, şeker hastalığı, sigara kullanımı ve kalp ritim bozukluğu gibi damar risk etkenleri olan kişilerde yeni başlayan sürekli baş dönmesi ciddiye alınmalıdır. Bu bulgular olmasa bile kusma nedeniyle sıvı alamıyorsanız tıbbi destek gerekir.
Vertigo Nedir Sorusundan Tanıya: Muayene ve Testler
Tanının en güçlü aracı ayrıntılı öyküdür. Hekim atakların ne zaman başladığını, ne kadar sürdüğünü, neyin tetiklediğini, işitme değişikliği, baş ağrısı veya nörolojik yakınma olup olmadığını sorar. Kullanılan ilaçlar, geçirilmiş hastalıklar ve aile öyküsü de değerlendirilir. Ardından testlerle bu öykü doğrulanır veya daraltılır. Testlerin tümü her hastaya yapılmaz; hangi testin gerekli olduğuna öyküye göre karar verilir.
Fizik ve nörootolojik muayene
Kulak muayenesi, göz hareketlerinin incelenmesi, nistagmus aranması, Romberg ve yürüme testleri ile yatak başı baş itme testi bu aşamada yapılır. Nistagmusun daha net görülebilmesi için bakış sabitlemesini engelleyen özel gözlükler kullanılabilir.
Dix-Hallpike ve pozisyon testleri
Hasta oturur pozisyondan başı yana çevrilmiş ve hafifçe geriye uzatılmış şekilde hızla sırtüstü yatırılır. Kristal kayması varsa kısa bir gecikmeden sonra karakteristik nistagmus ve dönme hissi ortaya çıkar. Yatay kanal tutulumu için yatarken başın sağa-sola çevrildiği yuvarlanma testi uygulanır. Bu testler hangi kanalın ve hangi kulağın etkilendiğini gösterir; uygulanacak repozisyon manevrası da buna göre seçilir.
VNG (videonistagmografi)
Kızılötesi kameralı bir gözlükle göz hareketleri kaydedilir. Bakış testleri, takip ve sakkad ölçümleri, pozisyon testleri ve sıcak-soğuk hava veya su ile yapılan kalorik test aynı oturumda değerlendirilebilir. Kalorik test, iki iç kulağın ayrı ayrı ne kadar iyi çalıştığını karşılaştırmanın klasik yoludur (Falls, 2019). Uygulama ayrıntıları VNG testleri sayfamızda yer alıyor.
vHIT (video baş itme testi)
Hafif ve hızlı küçük baş hareketleri sırasında gözün hedefe sabit kalıp kalmadığı yüksek hızlı kamerayla ölçülür. Altı yarım daire kanalının her biri ayrı ayrı değerlendirilebilir ve test birkaç dakikada tamamlanır (Halmagyi ve ark., 2017).
VEMP, odyometri ve görüntüleme
VEMP (vestibüler uyarılmış miyojenik potansiyeller), ses veya titreşim uyarısına boyun ya da göz altı kaslarında oluşan yanıtları kaydederek utrikül ve sakkülün işlevini ölçer. Odyometri ve timpanometri işitmeyi ve orta kulağı değerlendirir; Meniere hastalığı ve akustik nörinom şüphesinde vazgeçilmezdir. Muayenede santral bulgu, tek taraflı ilerleyici işitme kaybı ya da açıklanamayan bir tablo varsa beyin ve iç kulak yolu MR’ı istenir. Rutin her baş dönmesinde görüntüleme gerekmez; karar klinik bulgulara göre verilir.

Ne Zaman Doktora Gitmelisiniz?
Acil uyarı işaretleri yoksa bile şu durumlarda bir KBB veya nörootoloji uzmanına başvurmak gerekir: baş dönmesi tekrarlıyorsa, birkaç günden uzun sürüyorsa, işitme kaybı, çınlama veya kulakta dolgunluk eşlik ediyorsa, düşme yaşadıysanız ya da yakınmalar işinizi, araç kullanmanızı ve günlük yaşamınızı kısıtlıyorsa.
Başvurudan önce atakları kısa bir günlükte not etmek tanıyı belirgin biçimde kolaylaştırır. Her atakta başlama saatini, süresini, ne yaparken başladığını, dönme mi sersemlik mi olduğunu, eşlik eden işitme, baş ağrısı veya görme değişikliklerini yazın. Kullandığınız tüm ilaçların listesini yanınızda getirin. Mümkünse atak sırasında gözlerinizin telefonla kısa bir videosunu çektirmek, muayene anında nistagmus görülmediğinde bile hekime değerli bilgi verebilir.
Muayeneye gelmeden önce baş dönmesi ilaçlarını kendi kendinize uzun süre kullanmayın. Bu ilaçlar atak sırasında rahatlatsa da uzun süreli kullanımda beynin dengeyi yeniden kurmasını yavaşlatabilir ve bazı testlerin sonucunu etkileyebilir. Test öncesi hangi ilaçların kesilmesi gerektiğini randevu sırasında sormanız yeterlidir.
Tedaviye Kısa Bakış
Vertigo tedavisi, nedenin ne olduğuna göre tamamen değişir; bu nedenle “her baş dönmesine iyi gelen tek bir ilaç” yoktur. Kristal kaymasında Epley gibi repozisyon manevraları kristalleri yerine döndürmeyi amaçlar ve etkinliği kontrollü çalışmalarla gösterilmiştir (Cochrane, 2014). Vestibüler nöritte erken dönemde kısa süreli belirti tedavisi ve bazı hastalarda kortikosteroid kullanılabilir (Strupp ve ark., 2004); ardından erken harekete geçmek iyileşmeyi hızlandırır. Meniere hastalığında yaşam tarzı düzenlemeleri, ilaçlar ve gerekirse kulak içine enjeksiyonlar basamaklı olarak kullanılır (AAO-HNS kılavuzu, 2020). Vestibüler migrende tetikleyici kontrolü ve koruyucu tedavi, PPPD’de ise vestibüler rehabilitasyon, bilişsel-davranışçı yaklaşımlar ve uygun ilaçlar ön plandadır.
Tek taraflı iç kulak hasarı sonrası kalan dengesizlikte kişiye özel egzersizlerden oluşan vestibüler rehabilitasyonun yararlı olduğu sistematik derlemelerle gösterilmiştir (Cochrane, 2015). Hangi yöntemin kime, hangi sırayla uygulandığını vertigo tedavisi sayfamızda ayrıntılı olarak anlattık.
Vertigo Nedir? Sıkça Sorulan Sorular
Vertigo bir hastalık mıdır?
Hayır. Vertigo bir belirtidir; tıpkı ateş gibi, altta yatan bir sorunun dışa yansımasıdır. Kristal kayması, denge sinirinin iltihabı, Meniere hastalığı, migren veya daha seyrek olarak beyin kaynaklı nedenler bu belirtiye yol açabilir. Tedaviyi belirleyen, vertigonun kendisi değil nedenidir.
Vertigo atağı ne kadar sürer?
Süre, nedene dair en önemli ipuçlarından biridir. Kristal kaymasında atak çoğunlukla bir dakikadan kısadır ve baş hareketiyle tetiklenir. Meniere ataklarında süre dakikalardan saatlere uzanır. Vestibüler nöritte şiddetli dönme günlerce sürer, ardından giderek azalır. Vestibüler migrende ise birkaç dakikadan birkaç güne kadar değişebilir.
Stres vertigo yapar mı?
Stres tek başına iç kulakta yapısal bir hasar oluşturmaz; ancak vestibüler migren ve Meniere ataklarını tetikleyebilir, PPPD’nin başlamasında ve sürmesinde rol oynayabilir. Kaygı bozukluklarında da sersemlik sık görülür. Yine de “stresten” demeden önce organik nedenlerin muayene ve testlerle dışlanması gerekir.
Boyun düzleşmesi veya boyun fıtığı vertigo yapar mı?
Boyun kaynaklı baş dönmesi tartışmalı bir konudur ve çoğu zaman diğer nedenler dışlandıktan sonra düşünülür. Boyun ağrısı olan birçok kişide baş dönmesinin asıl kaynağı aslında kristal kayması veya vestibüler migren çıkar. Bu nedenle boyunla ilişkilendirilen baş dönmesinde de iç kulak değerlendirmesi atlanmamalıdır.
Vertigo kendiliğinden geçer mi?
Bazı tablolarda evet. Kristal kayması bir kısım hastada haftalar içinde kendiliğinden düzelebilir; vestibüler nöritte de beyin zamanla dengeyi telafi eder. Ancak doğru manevra veya rehabilitasyonla bu süre belirgin olarak kısalır. Tekrarlayan atakları olan ya da işitme değişikliği yaşayan kişilerde beklemek yerine değerlendirme yapılmalıdır.
Vertigo sırasında ne yapmalıyım?
Güvenli bir yere oturun veya uzanın, ani baş hareketlerinden kaçının ve gözünüzü sabit bir noktaya dikin. Merdiven, araç kullanma ve yüksekte çalışma gibi riskli işlerden uzak durun. Kusma varsa küçük yudumlarla sıvı alın. Yukarıda sayılan nörolojik uyarı işaretlerinden biri eşlik ediyorsa vakit kaybetmeden acil servise başvurun.
Vertigo hangi bölüme gidilir?
İç kulak ve denge sistemi değerlendirmesi kulak burun boğaz (KBB) ve nörootoloji alanının konusudur. Muayenede santral bir neden düşündüren bulgu saptanırsa nöroloji ile birlikte değerlendirme yapılır. Ani başlayan ve nörolojik bulgularla seyreden baş dönmesinde ise ilk adres acil servistir.
Kaynaklar
- Bhattacharyya N ve ark. Clinical Practice Guideline: Benign Paroxysmal Positional Vertigo (Update). Otolaryngol Head Neck Surg, 2017.
- Kattah JC ve ark. HINTS to diagnose stroke in the acute vestibular syndrome. Stroke, 2009.
- Lopez-Escamez JA ve ark. Diagnostic criteria for Menière’s disease. J Vestib Res, 2015.
- Lempert T ve ark. Vestibular migraine: diagnostic criteria. J Vestib Res, 2012.
- Staab JP ve ark. Diagnostic criteria for persistent postural-perceptual dizziness (PPPD). J Vestib Res, 2017.
- Halmagyi GM ve ark. The Video Head Impulse Test. Front Neurol, 2017.
- Falls C. Videonystagmography and Posturography. Adv Otorhinolaryngol, 2019.
- Hilton MP, Pinder DK. The Epley (canalith repositioning) manoeuvre for benign paroxysmal positional vertigo. Cochrane Database Syst Rev, 2014.
- Strupp M ve ark. Methylprednisolone, valacyclovir, or the combination for vestibular neuritis. N Engl J Med, 2004.
- Basura GJ ve ark. Clinical Practice Guideline: Ménière’s Disease. Otolaryngol Head Neck Surg, 2020.
- McDonnell MN, Hillier SL. Vestibular rehabilitation for unilateral peripheral vestibular dysfunction. Cochrane Database Syst Rev, 2015.
- NIDCD (NIH) — Balance Disorders
- NHS — Vertigo


